Bəzən yollar sadəcə bir məkanın digərinə bağlanması deyil. Elə yollar var ki, onlar zamanın içindən keçir, yaddaşdan süzülür və bir xalqın ruhuna çevrilir. Zəngəzur yolu da məhz belə yollardandır. Bu yol daşdan, torpaqdan ibarət deyil – o, keçmişin səsi, itirilənlərin ağrısı və qorunan dəyərlərin səssiz şahididir.

Bu yol boyunca əsrlər boyu karvanlar keçib, dualar edilib, ayrılıqlar yaşanıb, ümidlər daşınıb. Hər addımında bir xatirə, hər döngəsində bir taleyin izi gizlənir. Bəzən bir ana göz yaşını bu yola əmanət edib, bəzən bir övlad bu yolla öz kökünə qayıtmaq arzusu ilə yaşayıb. Ona görə də bu yol sadəcə xəritədə görünən bir xətt deyil – o, insanların qəlbində yaşayan bir yoldur.

Tarix bu yolun üzərindən keçərkən izlərini silə bilməyib. Əksinə, hər dövr onun üzərinə yeni qatlar əlavə edib. Müharibələr, ayrılıqlar, dəyişən sərhədlər bu yolu unutdura bilməyib. Çünki yaddaş silinmir – o, nəsildən-nəslə ötürülür, sözə, xatirəyə, hekayəyə çevrilir.

Zəngəzur yolu həm də mənəviyyat yoludur. Bu yol insanı öz kökünə, öz kimliyinə aparır. İnsanı düşündürür: biz haradan gəlmişik, nəyi qorumuşuq və nəyi itirməməliyik? Bu sualların cavabı məhz bu yolun sükutunda gizlidir. O sükut ki, danışmasa da, anlayana çox şey deyir.

Bu gün həmin yol yenidən xatırlanırsa, bu təsadüfi deyil. Bu, yaddaşın oyanmasıdır. Bu, bir xalqın öz tarixinə, mənəvi dəyərlərinə sahib çıxmaq istəyidir. Çünki yol yalnız keçmək üçün deyil – bəzən dayanıb düşünmək, hiss etmək və xatırlamaq üçündür.

Zəngəzur yolu bizə öyrədir ki, tarix uzaqda qalan bir keçmiş deyil. O, bizim içimizdədir. Onu yaşatmaq isə nə yazılan kitablarla, nə də deyilən sözlərlə bitir. Tarix yaşanır, hiss olunur və qorunur.

Bu yol davam edir… və onun üzərində hər addım bir yaddaş, hər baxış bir ümiddir.

Bu mənəvi və tarixi düşüncələrin fonunda Naxçıvanda keçirilən tədbir isə sanki bu yolun səsini daha aydın eşitmək üçün bir fürsət oldu. Burada səslənən fikirlər, edilən çıxışlar yalnız elmi yanaşma deyil, həm də qəlbdən gələn bir bağlılığın ifadəsi idi.

İştirakçılar Zəngəzur yoluna yalnız keçmiş prizmasından baxmadılar. Onlar bu yolu bu günümüzlə bağlayan, gələcəyə aparan bir dəyər kimi dəyərləndirdilər. Çünki bu yol həm də milli birliyin, mənəvi bütövlüyün rəmzidir. Hər çıxışda hiss olunurdu ki, söhbət sadəcə tarixdən getmir – söhbət yaddaşı qorumaqdan, kimliyi yaşatmaqdan gedir.

Naxçıvanın özünün bu mövzu üçün seçilməsi də dərin məna daşıyır. Bu torpaq tarix boyu yaddaşın qorunduğu, mənəviyyatın yaşadıldığı bir məkan kimi bu gün də öz sözünü deyir. Burada keçirilən belə bir tədbir sanki keçmişlə bu gün arasında canlı bir körpü yaratdı.

Konfransda səslənən fikirlər bir daha göstərdi ki, tarix kitab səhifələrində qapanıb qalmamalıdır. O, danışılmalı, paylaşılmalı və yaşadılmalıdır. Xüsusilə gənc nəslin bu yaddaşa sahib çıxması, bu yolun mənəvi mahiyyətini anlaması gələcəyimiz üçün ən böyük təminatlardan biridir.

Bu tədbir bir daha sübut etdi: Zəngəzur yolu yalnız bir keçid deyil. O, bir ideyadır, bir yaddaşdır, bir çağırışdır. Və bu çağırışa cavab vermək – tariximizi qorumaq, mənəvi dəyərlərimizi yaşatmaq hər birimizin borcudur.

Əli ORUCOV

Naxçıvan MR Qazısı yanında Şuranın sədri