2026-cı il mayın 4-də İtaliya Nazirlər Şurasının sədri Giorgia Meloninin Azərbaycana rəsmi səfəri iki ölkə arasında əlaqələrin inkişafında sadəcə protokol hadisəsi deyil, strateji yetkinlik mərhələsinin də aydın təsdiqi oldu. Bu, 13 ildən sonra İtaliya baş nazirinin Bakıya ilk səfəri idi. Xanım Meloninin Azərbaycana rəsmi səfəri Ermənistandakı “Avropa Siyasi Birliyi”nin 8-ci Zirvə toplantısından dərhal sonra reallaşdı. Prezident İlham Əliyevin də vurğuladığı kimi, bu ardıcıllıq böyük rəmzi və praktiki əhəmiyyət daşıyır.

Nazirlər Şurası sədrinin ölkəmizə səfəri enerji təhlükəsizliyi, iqtisadi maraqlar və regional sabitlik kimi prioritetlərin kəsişdiyi, Rusiya–Ukrayna müharibəsinin davam etdiyi, İranla bağlı gərginliklərin artdığı və qlobal enerji axınlarının yenidən qurulduğu bir kontekstdə baş verdi. İki ölkə arasındakı münasibətlərin əsasını 2015 və 2020-ci illərdə imzalanmış iki strateji tərəfdaşlıq bəyannaməsi təşkil edir. Bu sənədlər enerji, ticarət, infrastruktur, müdafiə, təhsil və mədəniyyət sahələrində əməkdaşlığın geniş spektrini müəyyənləşdirir. İtaliya baş naziri və Prezident İlham əliyevin görüşündə hər iki tərəf bu sənədlərin “həyatda da öz əksini tapdığını” xüsusi qeyd etdi. Siyasi dialoq ən yüksək səviyyədədir və bu, təkcə ikitərəfli deyil, regional və beynəlxalq kontekstdə də əhəmiyyət kəsb edir.Xanım Meloni Azərbaycanı “İtaliya üçün vacib strateji tərəfdaş” adlandıraraq, ölkənin Avropa ilə Asiya arasında “körpü” rolunu xüsusi vurğulayıb. Bu metafora təsadüfi deyil: Azərbaycan Cənub Qaz Dəhlizi vasitəsilə Avropaya enerji qapısıdır, İtaliya isə bu qazı Aralıq dənizi regionuna və daha geniş Avropa bazarına çıxarmaq üçün “imtiyazlı giriş qapısı” rolunu oynayır. Bu qarşılıqlı münasibət Azərbaycan üçün bazar və siyasi dəstək, İtaliya üçün isə enerji təhlükəsizliyi və diversifikasiyanın göstəricisidir.

Əməkdaşlığın əsas dayağı 2020-ci ildə reallaşan Cənub Qaz Dəhlizi (TANAP + TAP) layihəsidir. Prezident İlham Əliyevin qeyd etdiyi kimi, 2025-ci ildə Azərbaycan 25 milyard kubmetrə yaxın qaz ixrac edib ki, onun 9,5 milyardı İtaliyanın payına düşüb. Bu həcm İtaliyanın qaz idxalının təxminən 16%-ni təşkil edir. TAP boru kəməri 2020-ci ildən bəri İtaliyaya 42–47 milyard kubmetrdən çox Azərbaycan qazı nəql edib və bu, Rusiya qazından asılılığın azaldılması strategiyasında mühüm rol oynayıb.Tərəflər həmçinin TAP-ın genişləndirilməsini və qaz həcmlərinin artırılmasını müzakirə ediblər. Giorgia Meloni bunu İtaliyanın enerji təhlükəsizliyinin müəyyənedici amili kimi qiymətləndirib. Bu əməkdaşlıq təkcə kommersiya deyil, həm də geosiyasi xarakter daşıyır.Ticarət dövriyyəsi 2025-ci ildə təxminən 12 milyard dollar təşkil edib ki, bununla da İtaliya Azərbaycanın ən böyük ticarət tərəfdaşlarından biri kimi qiymətləndirilir. Dövlət Neft Fondu olan SOFAZ son illərdə İtaliya iqtisadiyyatına təxminən 3 milyard dollar (bəzi mənbələrdə 2,8 milyard) investisiya yatırıb. Bu vəsaitlər əsasən infrastruktur, enerji və son dövrlərdə bərpaolunan enerji sahələrinə, o cümlədən İtaliyada günəş stansiyalarına yönəldilib.Azərbaycanda 130-a yaxın İtaliya şirkəti fəaliyyət göstərir ki, onlardan bəziləri Qarabağ və Şərqi Zəngəzurda 23 layihədə iştirak edir. Bu göstərici xarici şirkətlər arasında öncül mövqeni nümayiş etdirir. Xanım Meloni 2026-cı ilin ikinci yarısında Bakıda biznes forumunun keçirilməsini təklif edib. Bu təşəbbüs siyasi razılaşmaları konkret investisiya və birgə layihələrə çevirmək məqsədi daşıyır və əlaqələrin “360 dərəcə” inkişafını nəzərdə tutur.Eyni zamanda, səfər çərçivəsində hərbi-texniki əməkdaşlıq da xüsusi yer tutub – birgə layihələr, texnologiya transferi və birgə istehsal perspektivləri müzakirə olunub. Bu, əlaqələrin enerjiyə əsaslanan modeldən daha geniş strateji formata keçdiyini göstərir.

Təhsil sahəsində 2025-ci ildə Bakıda açılan İtaliya–Azərbaycan Universiteti (ADA Universiteti ilə İtaliyanın aparıcı universitetlərinin əməkdaşlığı) mühüm addımdır. Artıq yüzlərlə tələbə bu təhsil ocağında təhsil alır. Gələcəkdə bu tələbələr iki ölkə arasında insan kapitalı körpüsünün əsas daşıyıcıları kimi çıxış edə bilərlər. Bu isə mədəni və intellektual əlaqələrin dərinləşməsinin bariz göstəricisidir.Bu səfər İtaliyanın Cənubi Qafqaz siyasətində enerji, ticarət və investisiyalar kimi müxtəlif maraqlara əsaslanan yanaşmanı yenidən təsdiqləyir. Azərbaycan üçün İtaliya Avropa İttifaqında əsas tərəfdaşlardan və mühüm siyasi platformalardan biridir. Regional qeyri-sabitlik fonunda belə tərəfdaşlıqlar hər iki ölkə üçün etibarlı dayaq rolunu oynayır.

Azərbaycan–İtaliya ikitərəfli görüşü strateji tərəfdaşlığın yeni mərhələsinin açarlarından biridir. Enerji əməkdaşlığı iqtisadi, müdafiə, təhsil və humanitar sahələrlə tamamlanır. Gələcəkdə TAP-ın genişləndirilməsi, Bakı biznes forumu, birgə investisiyalar və hərbi-texniki layihələr bu dinamikanı daha da gücləndirəcək.Bu əlaqələr təkcə ikitərəfli münasibətlər çərçivəsində deyil, Avropanın enerji arxitekturasında və Cənubi Qafqazda sabitliyin təmin olunmasında da strateji əhəmiyyət kəsb edir. Qarşılıqlı maraqlar və etibar əsasında qurulan bu tərəfdaşlıq qlobal qeyri-müəyyənlik şəraitində nadir və davamlı əməkdaşlıq nümunələrindən biridir.

Canməmməd CANMƏMMƏDOV 

Naxçıvan Muxtar Respublikası Ali Məclisinin deputatı